Zbornik radova Fakulteta tehničkih nauka, Novi Sad
URBANISTIČKA STUDIJA REVITALIZACIJE CENTRALNOG PODRUČJA SREMSKIH KARLOVACA
URBAN PLANNING STUDY THE REVITALIZATION OF THE CENTRAL AREA SREMSKI KARLOVCI
Boris Dačić, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Oblast – ARHITEKTURA
Kratak sadržaj – Tema diplomskog-master rada jeste Urbanistička studija revitalizacije centralnog područja Sremskih Karlovaca. Koncept je usredsređen na prilagođavanje, projektovanje i oblikovanje odgova-ra¬¬¬- jućih prostornih celina, njihovih namena, funkcija kao i na međusobne odnose istih i njihovo uklapanje u celokupni urbani kontekst. Takođe, studija se bavi i time da pojedinim celinama vrati urbani integritet i doprinese poboljšanju i razvoju. Iako su motorni i stacionarni saobraćaj potrebni gradskom centru, pešačkom saobraćaju se mora dati prioritet. Dobro dizajnirano pešačko okruženje ima široke trotoare, sagledive putanje i prateće sadržaje. Forsiraju se kratkotrajno parkiranje i javni transport. Kako bi se kreirao i zadržao prepoz-natnjiv identitet grada (centra) projektovani su objekti i površine koji će po svom programu biti raznovrsni. Pored toga što će zadovoljiti potrebe građana i posetilaca, raznovrsni programi doprineće promociji i pozitivnom imidžu grada.
Abstract – The subject of this Master thesis is the urban planning study the revitalization of the central area of Sremski Karlovci. The concept focuses on customizing, designing and shaping of appropriate spatial units, their purpose, their functions as well as their interrelationship and their fitting into the overall urban context. Also, the study also addresses the fact that some units should re-claim the urban integrity and contribute to the improve-ment and development. Although the motor and the sta-tionary traffic are much required in the city center the pedestrian traffic must be prioritized. Well – designed pedestrian environment has wide sidewalks, perceived path and associated facilities. The focus should be on short – term parking and public transportation. In order to create and maintain a distinctive identity of the city (city center) various objects and areas are projected to be various in their program. In addition to meeting the needs of citizens and visitors, various programs will con-tribute to promoting the positive image of the city.
Ključne riječi: Revitalizacija, Sremski Karlovci, pešačka zona, urbani integritet, razvoj.
1. UVOD
Pristupi zaštiti i očuvanju ove kulturne baštine su do 2003. godine bili usmereni prvenstveno na istraživanje istorijskih građevina u svakom pogledu. Od 2003. godine novim konceptom je stvoren cilj da se kreira dugoročni program urbane restauracije i kompletne okoline kroz ponovnu procenu i poboljšanje koordinacije postojećih resursa, odnosno planova upravljanja. Ovaj projekat je usmeren ka tome da doprinese celokupnom očuvanju i revitalizaciji pojedinih delova centralne zone Sremskih Karlovaca. Projektom su predviđeni sledeći programi: adaptacija fasade postojećeg tržnog centra, planiraniran-je parkovskog prostora ispred zgrada: Stefaneum, Bo-goslovskog seminara i Bogoslovije, urbanistički projekat autobuske stanice i njegove okoline (sa parking i pešačkom zonom), projekat pešačkog pravca koji spaja centar grada sa obalom Dunava i na svom pravcu ima, takođe novoprojektovane objekte raznih sadržaja, od-ređivanje lokacije namenjene pozorišnim i galerijskim prostorima i njihovo idejno koncipiranje, projekat uređenja igrališta, planiranje površina oko same obale Dunava, projektovanje površine namenjenih novom tržnom centru i njegovoj okolini.
2. ADAPTACIJA FASADE TRŽNOG CENTRA I PEŠAČKI PRAVAC PREMA DUNAVU
Celokupna centralna zona sa svojim znamenitostima koje ovaj „grad muzej” sadrži, trebale bi, po rečima nadležnih za očuvanje i zaštitu kulturnog nasleđa, da uđu pod zaštitu UNESCO-a. Prepreka tome, na prvom mestu, jeste objekat koji se ni arhitektonski, ni urbanistički ne uklapa u ambijentalnu celinu. Taj je tržni centar, koji se nalazi preko puta bogoslovske zgrade i zgrade bogoslovskog internata. Jedno od mogućih rešenja za postizanje navedenog cilja, osim izmeštanja ili rušenja jeste prilagođavanje njihovog programa i¬- urbanističkih / arhitektonskih elementata postojećoj ambijentalnoj celini i duhu mesta. Neke od postojećih sadržaja obekta kao što su šarenolike i neugledne bašte kafića ispred glavne fasade tržnog centra, već su uklonjene u konekstu te svrhe. Predlog daljem rešenju, jeste prepravka postojeće fasade pomoću panela – fasadnih platana koji bi se mogli fiksirati na spoljašnje stubove, koji se nalaze ispred objekta. Na taj način dobila bi se jednobrazna fasada sa adekvatno oblikovanim ementima i detaljima koji bi je činili.
Postojeća fasada bi postala deo unutrašnjeg prostora (Slika 1.), bez potrebe za većim intervencijama u estetskom smislu. Dobila bi se nova komunikacija u
Slika 1. Postojeće stanje zgrade tržnog centra i okoline
enterijeru, koja bi bila opslužujuća veza sadržaja kompletnog objekta i jedna od glavnih komunikacija i veza između spoljašenjeg prostora – glavnog ulaza i unutrašnjih prostora. Zatim postigla bi se mogućnost za razvijanje pešačke zone ispred same fasade i nadkrivanje iste (Slika 2.), kako bi primeren programski sadržaj ovog dela objekta dobio na značaju i postao funkcionalniji i u periodima vremenskih nepogoda.
Slika 2. Novoprojektovano stanje zgrade tržnog centra i okoline
Nadkriveni prostor pomoću materijala primerenih svojoj ambijentalnoj celini, koji su tako i oblikovani – bez suvišnih detalja u konstruktivnom, funkcionalnom i estetskom smislu, bila bi i jedna od glagvnih naznaka pravca pešačke komunikacije i kretanja pešaka od samog centra i trga „Branka Radičevića“ prema Dunavu i njegovom novoprojektovanom sadržaju, kao jednom od mogućih krajnjih ciljeva kretanja.
Ovaj pravac kretanja, nadahnut je i delom [1] Kristijana Norberga Šulca – „Egzistencija, prostor i arhitektura“, u smislu povezivanja određenih tačaka pomoću linija (puteva) a sve to na površinama koje ih dodatno ob-jedinjuju. „Nivoi arhitektonskih sardžaja i prostora sačin-javaju strukturalnu celinu koja odgovara strukturi egzistencijalnog prostora. Čovekov identitet se ustanovljava u odnosu na celovitost egzistencijalnog prostora, pa stoga i svi nivoi arhitaktonskog prostora moraju imati svoj jasno određeni identitet. Ako toga ne-ma, onda će čovekova predstava ili slika njegove okoline biti nejasna, a njegov lični identitet ugrožen…“
3.PROJEKAT PARKOVSKOG PROSTORA ISPRED ZGRADA: STEFANEUM, BOGOSLOVSKOG SEMI-NARA I BOGOSLOVIJE
Parkovski platoi naglašavaju pojedine tačke kao mesta okupljanja i svojevrsne pripreme za ulazak u objekte važne za naš narod, u koje bi samo tako spremni i nadahnuti lepotama Sremskih Karlovaca, mogli pristupiti i u pravom smislu reči doživeti njihovo postojanje. Oni bi mogli da predstave zasebne trgove međusobno povezane u parkovskom ambijentu i da kao izraziti elementi urbane strukture predstave jedan od ciljeva kretanja (Slika3.).
Slika 3. Novoprojektovano stanje parka ispred zgrade Stefaneum
Čovek stiže u grad tek onda, kada se nađe na trgu, a u starim gradovima sve ulice najčešće idu prema trgu na svoj prirodan način. Park je povezan sa glavnim pešačkim pravcem: centar – Dunav i ima pored gore obrazloženog i funkciju mesta za odmor. Na njegovom šetalištu potrebno je postaviti dovoljan broj klupa, rasvete, korpi za otpatke, kao i druge činioce urbanog, odnosno parkovskog mobilijara, tako dizajniranog da što bolje pospeši kvalitet ambijenta. Kao deo vodene pov-ršine mogla bi da bude postavljena fontana koja istov-remeno, pored uloge oplemenjivanja ove prostorne kompozicije, ima i ulogu jednog od repera dela kojim se prilazi centru.
4.URBANISTIČKI PROJEKAT AUTOBUSKE STAN-ICE I NJEGOVE OKOLINE
Deo, kojim se do centra grada dolazi iz pravca Novog Sada, a u okolini železničke stanice (Slika 4.)
Slika 4. Postojeće stanje u okolini železničke stanice
osmišljen je kao deo celine za svakodnevni „prijem“ posetilaca, kako pojedinaca tako i većih grupnih poseta i trebalo bi da ima elemente koji će te potrebe da zado-volje. Drugim rečima: plato naspram železničke stanice ovim projektom dobija nadkriveni pešački pravac na kome se nalaze paviljoni različitih namena i koji spaja železničku stanicu sa novom – autobuskom (Slika 5).
Slika 5. Novoprojektovano stanje u okolini železničke stanice
Nadkrivena pešačka staza takođe predstavlja izvesnu ogradu i prikriva parking koji se nalazi iza njega. Ova „prikrivena“ površina za parkiranje svakako je potrebna ovom delu grada ali je sklonjena u drugi plan, jer sama po sebi u estetskom smislu ne pripada grupi urbanih ele-menata koje bi trebalo da nagoveste da stižemo u staro gradsko jezgro.Pešačka staza od pravca železničke stan-ice u jedom momentu uliva se u nadkriveni deo auto-buske stanice i na istom mestu se razdvaja na obilazni pešački pravac oko nje. Oba pravca kretanja su poveza-na sa novoprojektovanim parkom ispred zgrade Stefaneum, sa koga dalje vode prema samom centru. Objekat autobuske stanice zamišljen je da bude zatvor-en, po analogiji sa površinama za parkiranje automobila, kako bi se akcenat stavio na samu formu zgrade – zdanje koje bi bilo obeležje ovog dela grada, a ne na funkciju kretanja i zaustavljanja autobusa (Slika 6).
Slika 6. Novoprojektovano stanje – autobuska stanica
Po svom sklopu i elementima koji je čine mogla bi da podseća na Hector Guimar-ov projekat za ulazni deo u podzemnu železnicu Pariza kojom je inspirisana. Ovaj objekat se svojim po malo amorfnim i krivudavim de-taljima sklapa sa prirodnim okruženjem – biljkama, koje sa druge strane puta nadomak Dunava, ukrašavaju pre-deo.
5.POZORIŠNI I GALERIJSKI OBJEKTI
Na delu pešačgog pravca kojim se krećemo od centra ka Dunavu, prelaskom starog puta koji povezuje Novi Sad i Beograd, nailazimo na novoprojektovani plato (Slika 7). On nas preko železničke pruge i dunavskog nasipa vodi do novih i programski raznovrsnih objekata. Sa leve strane nalazile bi se dve galerije (od kojih je prva manja) i zgrada koja bi po svom programu mogla da bude i pozorište i bioskop, koji su sada već davno, oduzeti ovom gradu. Po svojoj formi, materijalizaciji i koloritu, ove tri zgrade su zamišljene tako da, pored toga što se sa njih može čitati namena i prepoznati po neki arhitekton-ski element primenjen na znamenitim fasadama zgrada centralnog područja, i sami predstavljaju umetničko delo. Dakle: objekte u kojima se umetnost ne dešava samo unutra – već objekte koji i sami imaju formu umetničkog dela.
Slika 7. Novoprojektovano stanje – pogled prema Dunavu
6.PROJEKAT IGRALIŠTA KOD OSNOVNE ŠKOLE
Ovo igralište nalazi se sa desne strane novoprojektovane pešačke površine koja vodi prema Dunavu(Slika 8.).
Slika 8. Postojećeć stanje – okolina osnovne škole
Osmišljena je kao deo – nastavak dvorišta osnovne škole, čija mala površina ne dozvoljava dodatni pro-gram u smislu fizičke kulture osnovaca, njihov odmor, niti obrazovanje na otvorenom prostoru. Novopro-jektovana parkovska površina ima košarkaški teren, prostorno orijentisan prema standardima urbanističkog projektovanja. Oko terena nalaze se tribine sa uređenim platoom koji može da ima višestruku namenu i da služi funkciji održavanja letnje škole ili kao otvorena pozorni-ca. Pored ovog platoa, projektovan je još jedan, na kome se nalazi pergola kružnog oblika sa tri identična stepenišna prilaza ka svojoj uzdignutoj površini (Slika 9.). Predstavlja mesto susreta, odmora i upotpunjuje ambi-jent. Ograda ovog parka projektovana je tako da sim-bolikom objasni kako ona svoje korisnike štiti od više stvari (buka, drumski sobraćaj, zagađenje….) a u isto vreme da pokazuje da je prostor koji ona „čuva“ – ujed-no i prostor jednog urbanog konteksta, starog gradskog jezgra sa kojim, sa druge strane, treba da se uklopi. Uni-trašnji prostor ove parkovske površine je u isto vreme i spoljašnji deo njegove okoline. Drugim rečima: radi se o pokušaju da se postigne efekat: „spolja je unutra – unu-tra je spolja“, pomoću ograde koju naizmenično čine pune (zidane) i polutransparentne površine od četinar-skog rastinja, a po analogiji pisanog dela [1] Kristijana Norberga Šulca, koji kaže: „Unutršnji prostor se prema tome primarno definiše kao topološki zatvoren prostor. Međutim, tačno je i to, da svaki zatvoren prostor treba treba da ima svoju komunikaciju sa okolinom, koja se ostvaruje na bilo koji pogodan način, ali da ima svoju posebnu unutrašnju strukturu“. O tome Venturi u istoj knjizi [1] kaže: „Projektujući iz spoljašnjosti u uni-trašnjost, kao i iznutra prema spolja, stvara se potrebna napetost, što nam pomaže pri pravljenju arhitekture. A pošto je „unutra“ različito od „spolja“, onda zid (u ovom slučaju ograda) – postaje arhitektonski događaj. Arhitektura se zbiva na susretu unutrašnjih i spoljašnjih sila upotrebe i prostora. Te sile unutrašnjosti i spoljne okoline su i opšte, a i posebne, one su sveobuhvatne ali i zavisne od datih okolnosti. Venturi se potom upušta u opširno razmatranje otvora u zidu, pa ističe iteresantnu „dvojnu“ strukturu zida koja se javlja onda, kad omeđujuća površina biva određivana i spoljnim i unu-trašnjim razlozima…“
Slika 9. Novoprojektovano stanje – okolina osnovne škole
7.POVRŠINA U OKOLINI DUNAVSKE OBALE
Na kraju pomenutog pešačkog pravca, kao jedan od mogućih krajnjih ciljeva kretanja od centra, dolazimo do obale Dunava. U okviru urbanističke studije, a na ovoj lokaciji, predviđene su parking površine za posetioce restorana i sličnih objekata javne namene kao i poseti-ocima stadiona lokalnog fudbalskog kluba. Predviđeno je izmeštanje postojeće upravne zgrade ovog kluba na mes-to na kome bi ona bila deo tribina stadiona, zajedno sa svojim pratećim programima. Planirani su pešački pravci koji povezuju novi objekat uprave ribolovačkog kluba, kao svojstvenog repera, sa ostalim delovima ove pov-ršine kao i delimično nadkriveno šetalište po samoj obali.
8.NOVOPROJEKTOVANI TRŽNI CENTAR SA SVOJOM OKOLINOM
U neposrednoj blizini igrališta osnovne škole projektovan je parking koji povezuje, u postojećoj situaciji, dve slepe ulice u jednu – jednosmernu. Jedna od ove dve ulice pro-lazi pored samog dvorišta osnovne škole i mogla bi da bude pristupna ulica koja vodi do samog parkinga. Isti bi mogli da koriste i posetioci novoprojektovanog tržnog centra koji se nalazi u njegovom produžetku i oni koji dolaze u osnovnu školu ili njenu fiskulturnu salu. Novi tržni centar sa svojim sadržajem treba da bude primeren potrebama kako meštana tako i ostalih koji tu prolaze (na relaciji Novi Sad – Beograd) ili su u turističkoj poseti gradu. U isto vreme bi sa svojom formom mogao da bude „ulaz“ – jedan od naznaka prilaza gradu iz pravca koji vodi od Beograda
9. ZAKLJUČAK
Inspirisan ovim i mnogim sličnim situacijama a svestan arhitektonskog, urbanističkog, istorijskog, značaja ovoga mesta, odlučio sam da moj rad bude doprinos analizama i planiranju boljeg stanja centralne zone Sremskih Kar-lovaca. Novoprojektovani ambijent trebalo bi da bude u skladu sa, kako istorijkim nasleđem, tako i sa duhom današnjeg vremena i da kao takav doprinese boljem kvalitetu življenja i bude inspiracija i podstrek za dalja istraživanja i projekte koje će ga neprestano poboljšava-ti. Čineći to stvaramo ne samo bolje okruženje u kome živimo, već i sami postajemo takvi: „…prvo mi gradimo kuću – a posle ona gradi nas”.
6. LITERATURA
[1] K. Norberg „Egzistencija, prostor i arhitektura“, Građevinska knjiga, Beograd, 1999.
[2] R. Radović “Nova antologija kuća”, Građevinska knjiga, Beograd, 2001.
[3] P.Vasić “Umetnička topografija Sremskih Karlovaca”, Novi Sad, 1978.
[4] D. Walters, “Designing Comunity”, Oxford, 2007.
[5] P. Nikolić, “Sremski Karlovci na putu preporoda”, Sremski Karlovci, 1998.
